ABATAGATIFU N’AMASHUSHO BIFITE UWUHE MWANYA MU KWEMERA KW'ABAKRISTU?


Anyuranye 23/10/2017

Abenshi mu rubyiruko bakunze kubura icyo basubiza ku byerekeye amashushusho n'abatagatifu iyo babajijwe n'abo tudasangiye ukwemera; Padiri BIZIMANA Jean Damascène araduhugura kuri iyi ngingo, aratugaragariza uruhare abatagatifu bafite mu buzima bwacu kuko batweretse urugero rwiza, bityo kubiyambaza bikaba atari ukubasenga kimwe n'uko iyo dukoresha amashusho tutaba dusenga ibigirwamana.

INTANGIRIRO

Kuva mu ntangiriro y’ubukristu hagaragaye icyubahiro kidasanzwe cyagiye gihabwa abatagatifu. Icyo cyubahiro cyatangiye cyera kuva ku gihe cy’amatotezwa y’abakristu ku ngoma y’Abanyaroma. Kugeza na n’ubu icyo cyubahiro kirabahabwa. Kiliziya nyobozi itanga umurongo mwiza ugomba kubahirizwa. Ni umurongo ufasha abayoboke b’Imana kandi ukabumbatira ubusugire bw’ukwemera nyako kwa Kiliziya gatolika.

Ku rwego rwa mbere icyo cyubahiro gihabwa Umuhire Mariya, Umubikira iteka, Nyina w’Imana Yezu Kristu Umwami wacu. Nyuma abakristu bibuka kandi bakubaha Yozefu utagatifu, Umugabo w’uwo Mubikira, Yohani Batisita n’intumwa za Nyagasani Yezu. Ku rwego rukurikiyeho bibuka abahowimana, aberimiti, abamisiyoneri batibagiwe n’abatagatifu babayeho mu mibereho isanzwe y’ubuzima.

Icyo cyubahiro kijyana n’ibimenyetso bifasha kurushaho kwibuka abo bahire nk’intwari zanogeye Imana. Ibyo bimenyetso ni: amashusho abajije mu biti cyangwa mu mabuye, amashusho akoze mu byuma cyangwa mu ibumba, amashusho akoze muri pulatere (plâtre) cyangwa muri pulasitike (plastique), amashusho ashushanyije bya gihanga hakoreshejwe amarangi (portraits et tableaux), amashusho asohoka mu icapiro, amashusho ashyirwa mu bitabo, ku midari, ku nkuta z’amazu n’ahandi.

I. GUHIMBAZA ABATAGATIFU MURI KILIZIYA GATOLIKA

Mutagatifu Dominiko ubwo yari agiye gupfa yabwiye abavandimwe be ati: “Mwoye kurira, nzabagirira akamaro nyuma y’urupfu rwanjye, kandi nzabafasha kurusha igihe nari nkiri muzima. Naho Mutagatifu Tereza w’Umwana Yezu we ati: “Nzaba mu ijuru nkorera isi ibyiza.

Mu gihe cy’amatotezwa y’abatagatifu b’i Bugande, umunsi Umwami w’Igihugu Mwanga Kabaka atanga Yozefu Mukasa Balikuddembe ngo yicwe yagaragaje ubutwari n’ukwemera gukomeye. Yabwiye abishi be ati: “Mugende mubwire Mwanga ko namubabariye! Icyakora agomba kwicuza agahinduka! Ubwo Umwami n’abatware bibwiraga ko iby’abakristu birangiye kuko uwari ukomeye muri bo yari yishwe. Nyamara bo bakavuga bati: “Nta gahinda twiboneye umuvugizi mu ijuru! Uwaduha ngo natwe dupfe nk’urwa Yozefu Mukasa!.

Abatagatifu ni abavugizi bacu. Ni abantu; ni abakristu banyuze muri iyi si, bamurikiwe na Kristu barwana intambara yo kuri iyi si barayitsinda nkawe. Ni abatsinzi. Ni urugero rwacu.

Abazirikana imibereho yabo bibigisha kumenya no gushobora kuvoma ku isoko y’ubutungane.

1. 1. Umutagatifu, Umuhire, Umwubahwa.

Ubusanzwe Kiliziya nyobozi ifite inshingano zo gufasha abayoboke b’Imana kubaha abatagatifu mu rugero rukwiye. Mu bushishozi bwayo yashyizeho intera eshatu ziganisha ku cyemezo ntakuka ifata igira iti: “Ntangaje ku mugaragaro ko kanaka ari umutagatifu. Ni byo koko kandi ndabyemeje. Iki ni icyemezo kigomba kwitonderwa, kwigwaho bihagije kandi bifata igihe gikwiye.

Uwabatijwe wese ahamagarirwa kugaragira Yezu Kristu nk’umugaragu w’Imana. Niyo mpamvu abayoboke bayo babaye imena muri ubwo butumwa Kiliziya ibatangaza nk’abagaragu nyabo b’Imana. Ibyo biba bigaragara ko urugero rwabo rwubaka ukwemera kandi ababisunga bikabakomeza.

a) Umutagatifu:

Umugaragu w’Imana w’Umutagatifu (le Saint Serviteur de Dieu); Kiliziya nyobozi itanga inama ku bayoboke b’Imana ko umukristu wabaye intangarugero koko mu mibereho ye hano ku isi ashobora kwizihizwa mu munsi mukuru ugaragara nk’umutagatifu washyizwe mu rutonde rw’abatagatifu n’urwego rubishinzwe (Congrégation pour la cause des Saints et bienheureux C. I. C; Canon 1187).

b) Umuhire:

Umugaragu w’Imana w’Umuhire (Bienheureux Serviteur de Dieu); Kiliziya nyobozi igena uburyo bukwiye bwo kubaha abagaragu bayo baranzwe n’imigenzo nterahirwe y’ubukristu bakiri ku isi. Abo bashyirwa mu rutonde rw’abahire n’urwego rubis hinzwe (C. I. C; Canon 1187).

c) Umwubahwa:

Umugaragu w’Imana ukwiye kubahwa (le Ven rable Serviteur de Dieu); Kiliziya ntibuza na none abana bayo kubaha mu buryo bwihariye, bukorwa n’abakristu b’ahantu hihariye, umukristu wagaragayeho kuba umugaragu w’Imana akiri ku isi. Icyo gihe Kiliziya nyobozi irabibemerera kabone n’ubwo urwego rwayo rubishinzwe ruba rutarazamura uwo mugaragu w’Imana mu ntera y’abahire cyangwa abatagatifu.

II. URUHARE RW’AMASHUSHO MU KWEMERA KW’ABAKRISTU GATOLIKA

a) Mu isezerano rya kera

Bibiliya itubwira gusa ahantu habiri Abayisiraheli bifashishije amashusho. Icyo gihe bari kumwe na Musa mu butayu bagana igihugu cy’isezerano:

1. Musa yakoresheje ubushyinguro bw’isezerano. Bwari umutamenwa wabikaga amabuye abiri yanditseho amategeko cumi y’Imana (Ivug10, 1-5). Uwo mutamenwa wari utatse zahabu kandi uriho n’amashusho y’Abamalayika (1 Sam4, 4; 1Matek28, 2). Amashusho dufata ko yakozwe na Musa ni ayo y’Abamalayika bo mu rwego rw’Abakerubimu (Iyim25, 18-20).

2. Ahandi ni ya nzoka y’umuringa Musa yigeze gucurisha agirango akize Abayisiraheli ubumara bw’inzoka z’inkazi zabarumiraga mu butayu (Ibar21, 8-9). Uwarumwaga n’inzoka akarangamira iyo imanitse y’umuringa yarakiraga.

Ubundi muri rusange, ku Bayisiraheli icyitwa ishusho cyose cyari kibujijwe. Impamvu byari ukugira ngo birinde ikintu cyose cyatera urujijo, bigafatwa nk’aho Abayahudi nabo basenga ibigirwamana-shusho nk’uko amahanga yandi yari abakikije yabisengaga.

b) Mu mateka ya Kiliziya

Abakristu ba mbere nabo b’Abayahudi ntibihutiye gukoresha amashusho kuko byari gutera urujijo abakiraga ukwemera b’Abagereki n’Abanyaroma. Ntibari kuzabona neza itandukanyirizo riri hagati y’ubukristu n’umuco w’Abagereki n’Abanyaroma basengaga ibigirwamana-shusho.

Ikinyejana cya II n’icya III mu mateka ya Kiliziya cyabaye igihe cy’ubumaritiri: abakristu barishwe cyane bahorwa ukwemera kwabo. Icyo gihe kuba umumaritiri cyangwa guhorwa Imana byafatwaga nk’urwego ruminuje rw’ubutungane, bigasobanurwa n’aya magambo bagira bati: “Nguru koko urukundo ndengakamere rutuma umuntu ahara umubiri we ngo utwikwe... Abamaritiri bahita binjira muri paradizo, abakristu bapfa bisanzwe bo barategereza.

Umuco wo kubaha Abatagatifu b’abamaritiri watangiranye no gusoma ibyerekeranye n’imibereho n’urupfu byabo. Urugero rwaba nk’inyandiko za kera cyane zivuga kuri Felisita, Peripetuwa, Polikarupo... (Lettres de l’Eglise de Smiryne, actes des martyrs de carthage... ).

Nyuma haje kujya hubahwa ibisigazwa by’imibiri yabo (reliques). Ubundi hamwe na hamwe babakoreraga amashusho agaragaza icyubahiro babaga babafitiye.

Ibintu byabaye nk’ibihinduka ahagana mu kinyejana cya VI n’icya VII. Amashusho yateye impaka ndende muri Kiliziya zagaragaye cyane mu burasirazuba bw’Uburayi. Abakristu b’ahitwa Bizanse (Bysance, ville de l’Empire Romain d’Orient depuis 4 S. ) nibo bagaragaje ubukarihe mu byerekeranye no kurwanya imikoreshereze y’amashusho iyo ariyo yose. Icyo gihe, amashusho yose yaba aya Yezu, aya Bikira Mariya n’ay’Abatagatifu yakuruye amakimbirane akomeye cyane muri Kiliziya (Iconoclasme). Yashyamiranyije abayobozi ba Kiliziya ubwabo, ashyamiranya abo bayobozi n’abami b’abakristu. Ku ikubitiro Umwami Lewo III (675-741) wo mu ngoma ya Roma y’uburasirazuba, yaciye amashusho aho ububasha bwe bwageraga hose. Uwamusimbuye ku ngoma, Konsitantini V umuhungu we nawe abimwunganir amo. Ibi byabaye mu myaka ya 726 kugera muri 854. Abayobozi ba Kiliziya bari bashyigikiye ko icyubahiro cy’amashusho kigumaho baricwaga, bagahunga cyangwa bagakurwa ku mirimo yabo.

Muri 766, Umwamikazi Irena niwe watangiye inzira yo guhosha ayo makimbirane. Yubahaga amashusho kandi imwe mu ishusho za Bikira Mariya zari zashoboye kurokoka zitamenwe niwe wari uzibitse iwe ikambere. Abandi ni abihayimana b’abamonaki. Aba nabo bari bayihambiyeho kandi bazi neza ko kuyagumana byari kubaviramo ibihano twavuze haruguru.

Muri 787 nibwo inama nkuru yateraniye ahitwa NISEYA (Nicée en Asie mineure) igarura umutuzo. Icyo gihe umusaraba niwo wabaye uwa mbere mu kugarurirwa icyubahiro cyawo. Andi mashusho ni aya Bikira Mariya. Abami babigizemo uruhare ni Konsitantini VI, Lewo IV, Abapapa ni Gerigori III na Adiriyani I. Abatagatifu barwaniye ishyaka amashusho ni Yohani Damaseni na Tewodori.

Amatsinda yo kurwanya amashusho yongeye kwaduka mu 1600 ubwo abaprotestanti bari bamaze kuvuka no gukomeza amadini yabo mu Bulayi. Kugeza ubu abakristu bari muri ayo madini yitandukanyije na Kiliziya ya Roma (Kiliziya Gatolika) ntibubaha amashusho. Ariko bamwe muri bo bakoresha umusaraba ariko batawuha icyubahiro nk’icyo abagatolika bawuha.

c) Uko bimeze ubu muri Kiliziya Gatolika

Ubu amashusho ni ibimenyetso bikoreshwa cyane n’abakristu. Amashusho akores hwa ni aya: amashusho ya Yezu, amashusho y’Abamalayika, amashusho ya Bikira Mariya n’ay’Abatagatifu.

Ayo mashusho afatwa nk’ibimenyetso. Mu bisanzwe ikimenyetso kigamije gutanga ubutumwa bugira icyo bwungura uwo bugenewe. Amashusho akoreshwa kugirango yunganire ubwenge bw’umuntu mu kurushaho gusobanukirwa n’inyigisho zimugenewe.

Kiliziya nyobozi ari nayo ibumbatiye ubusugire bw’amahame y’ukwemera n’imigendekere myiza y’ibikorwa by’ukwemera (lex orandi, lex credendi), ishyiraho umuyoboro wubahirizwa mu gukoresha amashusho (C. I. C., Canon 838).

d) Amashusho yakunze guhabwa icyubahiro n’abakristu

1. Ishusho ya mbere ya Nyina wa Jambo uko yashushanyijwe na Luka Mutagatifu, Umwanditsi w’Ivanjili ari Antiyokiya.

Mutagatifu Luka Umwanditsi w’Ivanjili, kubera ko mu buhanga bwe yari n’umushushanyi, yakoze ishusho ya Bikira Mariya ahagatiye Yezu. Yayikoze akurikije ibyo Bikira Mariya ubwe yari yamubwiriye hamwe n’intumwa ari umukecuru w’imyaka 70. Yari yababwiye ati: “Rimwe Yezu akiri muto yanyeretse abamalayika babiri bafite ibikoresho by’ububabare bwe.

Dore uko iyo shusho iteye: Yezu yereka Nyina Mariya ibikoresho by’ububabare bifitwe n’abamalayika. Hari umusaraba, imisumari, amacumu,... Iyo shusho yarakunzwe cyane; benshi bakomeje kuyita iya Bikira Mariya Nyina w’Imana. Abagereki bo bayise iya Bikira Mariya Umuyobozi w’Inzira, Abataliyani bo bayise iya Bikira Mariya Umubyeyi w’ubufasha buhoraho.

Ubu iri i Roma irindwa n’Abapadiri ba Mutagatifu Alufonsi.

2. Ikirugu

Amateka y’ikirugu atangira kare cyane. Gitangira kuvugwa kuva ku gihe cy’Umwamikazi Helena Mutagatifu. Yakoze urugendo rutagatifu i Yeruzalemu no mu tundi duce twa Isiraheli aza no kugera i Betelehemu ku buvumo Yezu yavukiyemo. Yasabye umuhungu we Umwami Konsitantini kuhubakisha bazilika (Kiliziya yegurirwa Papa) muri 325.

Mutagatifu Helena yashoboye kubona ubwo buvumo ari nabwo twita ikirugu ariko ntiyabonamo akavure Yezu yaryamishijwemo. Yakoresheje ahubwo ak’igiti aba ariko asiga muri icyo kirugu, muri iyo bazilika.

Mutagatifu Yeronimo (375-420) nawe yashoboye gusimbuza ako kavure gakoze mu giti ako yari yakoresheje muri feza. Kugeza na n’ubu ako kavure karacyari muri iyo bazilika y’i Betelehemu yitwa iy’ukuvuka kwa Yezu (Basilique de la Nativit ).

Mu kinyejana cya VI, abakoraga ingendo ntagatifu i Yeruzalemu biganaga icyo kirugu: baragikoreshaga bagashyiramo n’ako kavure. Icyo gihe ni nabwo i Roma hubakishijwe ikirugu iruhande rwa Bazilika ya Mariya Mutagatifu yitwa inkuru (Basilique Sainte Marie Majeure). Ibi byabaye nk’uburyo bwo gukwirakwiza ibirugu mu zindi Kiliziya.

Mu kinyejana cya XI nibwo mu bigo by’abamonaki hagiye hubakwa ibirugu. Ikirugu kizwi ubu cyatangiranye na Mutagatifu Fransisiko wa Asizi mu 1223. We yakoze alitari, mu nsi yayo ashyiramo ikirugu n’amashusho tubona ariyo: akana Yezu, Mariya, Yozefu n’amatungo. Yakunze kwigishiriza abantu kuri icyo kirugu no kuri iyo alitari.

Mu 1703, ubwo gucukumbura ibikubiye mu bitabo bitafashwe ko byahumetswe n’umwuka w’Imana (apocryphes chrétiens) byari byitaweho, byatumye abakristu bongera mu kirugu amashusho y’abanyabwenge 3 baje kuramya Yezu (Mt2). Mbese basesenguraga ibyo bitabo bashaka kumenya ukuri ku buto bwa Yezu. Ibitabo byitaweho ni Ivanjiri y’ubuto bwa Yezu uko yanditswe na Tomasi, Ivanjiri y’Abaheburayi n’Ivanjiri ya mbere ya Yakobo. Ibi bitabo bigaragaza ko abaje kuramya Yezu batari abanyamahanga 3 gusa. Bigaragaza ko buri umwe muri abo 3 aribo Melchus, Caspar, Phadizarba yari aherekejwe n’abantu benshi bamushagaye.

3. Amashusho y’inzira y’umusaraba

Umukristukazi witwa Ethérie (Eteri) wo mu kinyejana cya V, mu nyandiko ze z’urugendo rutagatifu yakoreye i Yeruzalemu, niwe utubwira ibyo yahasanze byerekeranye n’inzira y’umusaraba. Aragira ati: “Ku wa gatanu mutagatifu ari nawo munsi wo gusiba byuzuye, abakristu babanzaga gusengera muri Senakulo aho Yezu yamanyuriye umugati ari kumwe n’intumwa. Bahavaga bagana inkingi Yezu yaziritsweho akubitwa. Nyuma bakomerezaga kuri karuvariyo aho Umwepisikopi yazaga afite umusaraba akikijwe n’abadiyakoni 2 batwaye amatara. Icyakurikiragaho ni ukuramya uwo musaraba (Peregrinatio Aetheriae).

Na nubu abakristu benshi bakora urugendo rwo kujya kureba no gusengera aho hantu hagizwe hatagatifu n’Umwami wacu. Abadashobora kugerayo Kiliziya yabahaye uburyo bwo kuzirikana ububabare bwe. Hari aho usanga barashoboye kwigana inzira y’umusaraba Yezu yakoze n’urupfu yapfuye bagerageje kubyerekanisha amashusho abumbye cyangwa akoze mu byuma (Lourdes en France, Banneux en Belgique, Kabuga et Congo-Nil au Rwanda... ). Muri za Kiliziya na Shapeli bahamanika amashusho afasha kuzirikana ububabare bwa Yezu. Inzira y’umusaraba ni uburyo bwo gusenga bushobora gukorwa ku bur yo bwinshi.

Muri iki gihe turimo kiganjemo amadini n’utudini, ni ngombwa ko imwe mu misengere y’abakristu gatolika isobanurwa. Ngiyo impamvu nkuru y’iyi nyandiko (1Pet3, 15). Gusobanura iby’ukwemera kwawe ni n’uburyo bwo kukurwanira ishyaka no gukomeza abanyantege nke bashobora kugamburuzwa n’ibibazo babazwa n’abo mu yandi madini ku kwemera kwa Kiliziya gatolika.

Bityo rero, abo Kiliziya gatolika yita abatagatifu n’abahire ni bo bumvikanisha neza aya magambo y’ivanjiri agira ati: “Mwebweho ni mube intungane nk’uko So wo mu ijuru ari intungane (Mt5, 48). Ni abahamya b’ibyiza Nyagasani aduhishiye mu munezero udahumuza.

Nitubahimbaze tubigana ingiro n’ingendo, tunabasaba ubufasha bwabo ngo twoye gutezuka kuri Yezu Kristu. Hari n’ibimenyetso bigomba kudufasha muri uwo mugambi aribyo ya mashusho matagatifu. Ababirwanya ni abadashaka kumva icyo bihatse no kwirengagiza nkana ibyo Bibiliya ivuga mu gitabo cy’Iyimukamisiri (Ex28) n’icy’Ibarura (Nb21). Pawulo ati: “Kristu niwe shusho y’Imana itagaragara (Kol1, 15). Yabaye hano ku isi agaragara ahasiga ishusho ye.

Nta gitangaje rero iyo shusho yibutswe igashyirwa mu bimenyetso bigaragara. Umukristu nta shiti, ashobora kugaragaza mu mashusho ibyo yemera kuko n’ibihe bye bitambutse kure ibya kera. Si bya bindi by’Abayisiraheli bari bugarijwe na Behali, ikigirwamana gikuru cyo muri Kanani n’ibigirwamana by’i Babiloni cyangwa imana n’imanakazi z’Abagereki n’Abanyaroma ku gihe cy’abakristu ba mbere. Gusa ajye azirikana ko abahirwa ari abasengera bose Imana yabo mu kuri no muri Roho (Yh4, 24).

 

Padiri Yohani Damaseni BIZIMANA

 

IBITABO BYIFASHISHIJWE

- CASTEMAN Jean-Benoà®t, Réponses aux critiques contre l’Eglise Catholique, Bertoua (Cameroun), 1993.

- PIROGUE n°81, Les Sectes et les autres Eglises nous interrogent, Juin 1991.

- CODE DE DROIT CANONIQUE, Edition bilingue et annotée, Wilson et Lafleur limitée, Montréal 1990.

- LE PETIT ROBERT 2, 4è édition, 107 avenue Parmentier, Paris XIè 1980.

- CASTILLO Fénelon, cours de Liturgie, Nyakibanda 2001-2002.

- CAHIER EVANGILE n°148, Lire dans le texte les apocryphes chrétiens, Ed. CERF, Paris Juin 2009.

 

 


Add comment

Province Sainte Famille
Inkuru zifitanye isano
Inkuru zisurwa cyane